ιδεογράμματα

   Το χιούμορ   

 

 

  Γιάννης Αθανασόπουλος  

 

Η έννοια του κωμικού δεν υπάρχει έξω από ό, τι είναι γνήσια ανθρώπινο.

 

Το χιούμορ (humor) είναι σίγουρα υγρό, χυμώδες γι’ αυτό και στην κυριολεξία σημαίνει υγρασία. Στην ελληνική γλώσσα δεν υπάρχει αντίστοιχη λέξη και συχνά το συγχέουμε με το κωμικό, την κωμωδία. Όμως το humor είναι ένα χαρακτηριστικό της αγγλικής ιδιοσυγκρασίας. Δεν μπορεί να σπάσεις πλάκα, ούτε να γελάσεις με την ψυχή σου, δεν πρόκειται για καλαμπούρι. Όπως είχε πει ο Ουίνστον Τσώρτσιλ (Winston Churchill) , «ένα αστείο είναι πολύ σοβαρό πράγμα!». Το κωμικό στοιχείο, φυσικά, δεν λείπει αλλά κρατιέται σε ένα διακριτικό επίπεδο, χρειάζεται να τείνει ελαφρώς προς την κωμωδία προκειμένου να αφήνει ανοιχτό το πεδίο του δράματος, καθώς και της τραγικότητας. Το χιούμορ όσο πιο ελαφρύ, τόσο πιο πετυχημένο.

Ο παραλογισμός αποτελεί τον καίριο παράγοντα δημιουργίας του χιούμορ σε συνδυασμό με ένα ασυνήθιστο προσωπικό τόνο. Η άρνηση της σοβαρότητας, των αποδεκτών κοινωνικών καταστάσεων, του τρόπου που οι άλλοι φέρονται, είναι η απαραίτητη προϋπόθεση. Ακολουθεί η ανατροπή του φαίνεσθαι και η συναισθηματική ωριμότητα για την επιλογή της κατάλληλης παρέκβασης. Ο καλύτερος σύμμαχος είναι η διπλωματία, ενώ αντίθετα η προκλητικότητα, ο αιχμηρός λόγος καταστρέφουν το χιούμορ. Η ευθύτητα με την καθαρότητα που διαθέτει ακυρώνει την πλάγια οδό, το έμμεσο νόημα, τη διφορούμενη σημασία. Ωστόσο η νηφάλια στάση με μια δόση κυνισμού πετυχαίνουν ένα τέλειο χιουμοριστικό αποτέλεσμα. Για το συνδυασμό των απαιτούμενων προσόντων του χιουμορίστα η καλή ανατροφή είναι αναγκαία, η γνώση της στοχαστικής μεθόδου και η ταυτόχρονη προετοιμασία για την αμφισβήτησή της. Η σοφιστεία δεν ενδείκνυται επειδή προσπαθεί εναγωνίως να αποφύγει το στοχασμό. Πρέπει οπωσδήποτε να «σκοτιστείς», βρίσκοντας πρώτα τα λογικά επιχειρήματα με σκοπό να μεταπηδήσεις στο παράλογο.    .  Εξάλλου η λογική του κωμικού προσώπου είναι η λογική του παραλόγου. Το κωμικό πρόσωπο ακολουθώντας τις ιδέες του αυτόματα, καταλήγει να ενεργεί και να σκέπτεται σαν να ονειρεύεται.

Το χιούμορ, όπως αναφέρει ο Μπεργκσόν ( Henri Bergson), ταπεινώνει το Μέγα, βάζοντας  στη θέση του το Μικρό και εξυψώνει το Μικρό, τοποθετώντας στη θέση του το Μέγα, για να εκμηδενίσει τελικά και τα δύο. Μόνο ο άνθρωπος ξέρει , εξίσου, να γελά και να προκαλεί το γέλιο. Κάθε ατομική ή κοινωνική, ψυχική ή σωματική ακαμψία είναι πηγή γελοιότητας. Ο συνδυασμός περιστατικών που επανέρχονται, οι συμπτώσεις, η αντιστροφή ρόλων, η μετατροπή καταστάσεων που γυρίζουν εναντίον αυτού που τις δημιουργεί, οι παρεξηγήσεις, το αμφίβολο, ή το διφορούμενο των συμβάντων έχουν κωμικό αποτέλεσμα. Η παρωδία, το χιούμορ, η ειρωνεία στηρίζονται στην αρχή της μετάθεσης τόνου απ’ το καθημερινό στο επίσημο, απ’ το υψηλό στο ταπεινό και αντίστροφα. Η έννοια του κωμικού δεν υπάρχει έξω από ό, τι είναι γνήσια ανθρώπινο.

   Στην ελληνική πραγματικότητα το χιούμορ είναι ένας όρος επιβίωσης, καθώς βιώνουμε ατέρμονες αντιφάσεις, την επανάληψη της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας ως μια καλοστημένη φάρσα με διαφορετικό κάθε φορά θίασο. Ευθυμογράφημα, φαρσοκωμωδία, τραγική ειρωνεία διαπλέκονται  σε ένα μοναδικά πρωτότυπο είδος.  Το αστείο, ίσως, στη δική μας περίπτωση να είναι πιο προσιτό, όντας η ριζική ανατροπή της λογικής τάξης των πραγμάτων. Γιατί σε αυτή την κατάσταση πού να ψάχνουμε τη διάκριση του χιούμορ, το οποίο αν δεν έχεις δεν μπορείς να αντιληφθείς. Η δυσκολία της εύρεσης της χιουμοριστικής αντιστοιχίας φαίνεται και από τις μεταφράσεις του Αριστοφάνη, της αδυναμίας απόδοσης του ύφους και της σημασίας του κειμένου. Η λύση μπορεί να βρίσκεται στην αυτογνωσία, στη ρήξη με τον ίδιο μας τον εαυτό και με τα πράγματα που μας συμβαίνουν. Σε ό,τι αφορά το χιούμορ οφείλουμε να αρχίζουμε από τον εαυτό μας. Ένα τέτοιο  παράδειγμα είναι η «Ζωγραφιά μου» του Γιώργου Σουρή.

χιούμορ humor thecocktailparty.gr